Bahasa Katingan
Tampilan
Bahasa Katingan atau bahasa Dayak Katingan adalah bahasa yang dituturkan oleh suku Dayak Katingan yang tinggal di sepanjang aliran Sungai Katingan, Kabupaten Katingan. Menurut sensus tahun 1990-an jumlah penutur bahasa Katingan sekitar 35.000 penutur.[1]
| Bahasa Katingan | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Pengucapan | ku.tak ba.sa ka.ti.ngan | ||||
| Dituturkan di | |||||
| Wilayah | |||||
Penutur | 35.000± (1990-an)[1] | ||||
| Aksara Latin | |||||
| Kode bahasa | |||||
| ISO 639-1 | - | ||||
| ISO 639-2 | - | ||||
| ISO 639-3 | kxg | ||||
| Glottolog | kati1278[3] | ||||
| IETF | - | ||||
Fonologi
[sunting | sunting sumber]Tata bahasa
[sunting | sunting sumber]Kamus/kosakata[2][4]
[sunting | sunting sumber]| Bahasa Indonesia | Bahasa Katingan |
|---|---|
| abu | kawu' |
| air | danum |
| akar | uhat |
| aku | yaku', nyaku', aku, eku, keku, kaik |
| alir (me) | badehes |
| ambil | ngindu |
| anak | inyam |
| angin | riwut |
| anjing | asu |
| apa | narai |
| api | apoi/apoy |
| apung | lapang, kakapus, lembut |
| asap | asep |
| atas | nambu' |
| awan | baon andau |
| ayam | manuk |
| babi | urak |
| bambu | puring |
| bangau | bangau |
| bangun | misik |
| barat | pembelep |
| bawah | penda/ngiwa' |
| berani | bahanyi |
| beras | behas |
| berhenti | tende', umbet, terai |
| bersih | barasih |
| besi | sanaman |
| bibir | mulut |
| bodoh | humung, dungu, bureng, budu, paleng, buntat |
| buang | nganan, kanan |
| buka | nguap/uap, nguka/kuka |
| bukit | bukit |
| buluh | humbang, asip |
| buta | bawute' |
| bagaimana | en arak, en arake, enarak, enarake |
| baik | lamus, sipan |
| bakar | mapoy |
| balik | ngindah |
| banyak | are’ |
| bapak | apang, yapang, nyapang |
| baring | meter, galing |
| baru | taheta |
| basah | bisa |
| batu | batu |
| beberapa | pire' |
| belah (me) | nising |
| benar | buah, tutu, tuhun |
| benih | latang, paung, benyi |
| bengkak | kembang, bakak |
| berenang | hanangui |
| berjalan | nanjung |
| berat | bebehat |
| beri | nenga |
| besar | hae', barung |
| bilamana | pea, hamire/mire |
| binatang | metu' |
| bintang | bintang/bitang |
| buah | bua |
| bukan | beken |
| bulan | bulan |
| bulu | bulu |
| bunga | kambang/bunge |
| bunuh | munu' |
| buru (ber) | manekek |
| buruk | buruk |
| burung | burung |
| busuk | buruk |
| cacing | lukeng, handalai, lalai |
| cepat | capat, jeleng, gulung |
| cium | nyium |
| cuci | manuku, bapukan, mupuk |
| daging | daging |
| dan | tutang |
| danau | tasik |
| darah | daha' |
| darat | ndae' |
| dayung | dayung |
| delapan | hanya' |
| di luar | hunjuh luar |
| di sana | nangguh nganing |
| datang | dumah |
| dari | bara |
| daun | dawen |
| debu | kawu' |
| dekat | dani, tukep |
| desa | lewu' |
| dengan | dengan |
| dengar | hening |
| di dalam | suang |
| di, pada | nanggu |
| di mana | ngasuey, nguey |
| dingin | sadingen, sangengem, singau |
| diri (ber) | mendeng |
| di sini | nanggu situh |
| di situ | nganih/ie'/siye'/ngasiye' |
| dorong | nucu' |
| dua | due |
| duduk | munduk |
| ekor | ikuh |
| empat | ‘epat |
| emas | amas/bulau |
| enau | hanau/hambiye' |
| engkau | ikaw |
| gali | ngali |
| gantung | nakuak |
| garam | uyah |
| garuk | manggayu' |
| gemuk | seput |
| gigi | kasinge' |
| gigit | makit |
| gosok | gosok |
| gunung | bukit |
| hantam | jera', nera', njera' |
| hapus | lepah |
| hati | atei |
| hidung | urung |
| hidup | belum |
| hijau | bahijaw |
| hisap | nyi'ip |
| hitam | babilem |
| hitung | ninggap |
| hiu | hiu |
| hujan | ucan |
| hutan | parak kayu/parakayu |
| ia | iye/ie, jai |
| ibu | umay/umai |
| ikan | laok/lauk |
| ikat | meteng |
| ingat | inat |
| istri | sawey/sawan |
| ini | tuh/jituh/tun/jitun |
| itu | je/jie/jije |
| jahit | nyajahit/jahit |
| jalan | nanjung |
| jagung | jaun |
| jantung | jantung |
| jari | tinjuk |
| jauh | kecau, kecu |
| kabut | kaput/kapot |
| kaki | pai' |
| kalau | amun |
| kami | ikei |
| kamu | Ikau, maim, memu, emu |
| kampung | lewu' |
| kalian | kame', ikam |
| kalian berdua | mere' |
| kail | pesi' |
| kanan | gatau' |
| kata (ber) | hapander/pander |
| kecil | anak |
| kelahi (ber) | kalahi |
| kepala | takuluk/kuluk |
| kering | teah/keang |
| kiri | sambil |
| kasar | kasar |
| kapak | kapak |
| keringat | hebes, bebes, bees, wees |
| kurus | barikang |
| kotor | belikek/balike' |
| kuku | silu' |
| kulit | upak |
| kuning | bahenda |
| kutu | guti' |
| laba-laba | bakang |
| ladang | tana, ladang kecil tapoy |
| lalat | langau |
| lama | tahi, taling, lite-liteng |
| lambat | barimet |
| langau | langau |
| layar | layar |
| lepas | lapas, liwus |
| lontar | pedak |
| lupa | talingaw, kalupe, kalapean |
| lain | beken |
| langit | langit |
| laut | laut |
| lebar | lumbah, ligar |
| leher | uyat |
| lelaki | hatue |
| lempar | medak |
| licin | malisen |
| lidah | jela |
| lihat | napayah |
| lima | lime |
| ludah | luca |
| lurus | bucur |
| lutut | tuut/utut |
| mabuk | busaw |
| mentimun | tatimun, katimun, timun |
| musim hujan | wayah panucan |
| musim panas | wayah pandang |
| main | main |
| makan | kuman |
| malam | hamalem |
| mana | suwey, uwei |
| mata | mate, mata |
| matahari | matan andaw |
| mati | matei |
| merah | bahandang |
| mereka | luse', Ise', Inde' |
| mencuci baju | bapukan, manuku, mupuk |
| mencuci piring | bapenyau |
| minum | mihup |
| mulut | mulut, nyawan |
| muntah | manuta' |
| naik | naker |
| nyamuk | nyamuk |
| nyiur | enyuh |
| nama | narai |
| napas | tahaseng |
| nyanyi | pantun |
| ulun | orang |
| pahit | pekak |
| panah | panah |
| pandan | kacang |
| panggil | ngahaw, ngukui |
| parit | parit |
| penyu | bajuku' |
| perahu | jukung/bakis |
| pergi | tulak |
| perisai | talawang |
| pintar | harati/pintar |
| pisang | pisang |
| putus | bahetu', bagetu', baghetu',bagetus, bahetus, baghetus |
| panas | balasut |
| panjang | panjang |
| pasir | baras |
| pegang | natut, tatut, nambit, tambit |
| pendek | pandak |
| peras | hames |
| perempuan | bawi' |
| perut | elem |
| pikir | pikir, tiruk |
| pohon | batang |
| potong | netek |
| punggung | kahang |
| pusar | puser |
| putih | baputi' |
| rambut | balaw |
| ratus (se) | ratus -> saratus |
| ribu (se) | kuyan -> sakuyan |
| ringan | mahiyan |
| rumah | pasah |
| rusa | bacang |
| rumput | uru |
| satu | ice |
| sakit | pehe' |
| salah | sala' |
| sana | janih, anih |
| selam (me) | neser -> maneser |
| sembilan | jalatien, tien |
| sepuluh | sapulu' |
| sayap | palapas |
| sedikit | isut |
| siang | handaw |
| siapa | ewei |
| sini | situh |
| sempit | seke' |
| semua | urase |
| suami | bana |
| sudah | jari' |
| sungai | sungey |
| tajam | banyihi/lancip balunyik |
| tahu | taway |
| tahun | nyelu |
| takut | mikeh |
| tali | tali |
| tanam | ngimbul |
| tadi | endaw |
| tanduk | tanduk |
| tebal | kapal |
| tebu | tewu |
| telur kutu | lias |
| tempat | ukan |
| terima | narima |
| tiang | jehi' |
| tikus | balawaw |
| tumur | pambelum |
| tombak | lunju' |
| tuba | tuwe |
| tujuh | uju/ucu |
| tuli | barengen/baringin |
| turun | muhun |
| tusuk | newek |
| tanah | petak |
| tangan | lenge' |
| tarik | nunda'/nicit |
| tetapi | tapi' |
| telinga | pinding |
| telur | kate' |
| terbang | tarawang |
| tertawa | tatawe' |
| tetek | tusu' |
| tidak | dia' |
| tidur | tiruh |
| tiga | telu' |
| tikam | nyuduk |
| tipis | banipis |
| tiup | himbun |
| tongkat | tuket |
| tua | bakas |
| tulang | tulang |
| tumpul | bakacil |
| ular | handipe' |
| usus | tanae', kariting kanai |
| ubi | uwi' |
| udang | undang |
Bilangan
[sunting | sunting sumber]| Bahasa Indonesia | Bahasa Katingan |
|---|---|
| satu | ice' |
| dua | due' |
| tiga | telu' |
| empat | 'epat |
| lima | lime' |
| enam | jahawen |
| tujuh | uju/ucu |
| delapan | hanya' |
| sembilan | jalatien/tien |
| sepuluh | sepulu |
| sebelas | ice' belas |
| dua puluh | due' puluh |
| tiga puluh | telu' puluh |
| empat puluh | 'epat puluh |
| lima puluh | lime' puluh |
| enam puluh | jahawen puluh |
| tujuh puluh | uju/ucu puluh |
| delapan puluh | hanya' puluh |
| sembilan puluh | tien puluh |
| seratus | saratus |
| seribu | sekuyan |
| sejuta/satu juta | sajuta/ice' juta |
| satu miliar | ice' miliar |
| satu triliun | ice' triliun |
Perbandingan bahasa Katingan, Ngaju, Bakumpai, Indonesia, dan Inggris
[sunting | sunting sumber]Perbandingan kosakata antara bahasa Katingan, Bakumpai, Ngaju, Indonesia, dan Inggris adalah sebagai berikut.
| Katingan | Ngaju | Bakumpai | Indonesia | Inggris |
|---|---|---|---|---|
| dia | dia | jida | tidak | no |
| beken | beken | beken | bukan | not |
| pai | pai | pai | kaki | foot/leg |
| ice | ije | ije | satu | one |
| kueh | kueh | kueh | mana | which/where |
| bara kueh | bara kueh | si-kueh | dari mana | where from |
| situh | hetuh | hituh | sini | here |
| nanggu situh | intu hetuh | si-hituh | di sini | here |
| bara | bara | bara | dari | from |
| kecau/kecaw | kejau/kejaw | kejaw | jauh | far |
| dani | tukep | tukep/parak | dekat | near |
| pasah | huma | huma | rumah | house/home |
| kuman/kinan | kuman/kinan | kuman | makan | eat |
| mihup | mihop | mihup | minum | drink |
| lewu | lewu | lebu | desa/kampung | village |
| bapukan | bapukan | batatapas | mencuci pakaian | to wash clothes |
| ucan | ujan | ujan | hujan | rain |
| luse | ewen | awen | mereka | they/their/them |
| hiam/hiam mare/heam/heam mare | jatun/jatunti | jatun | tidak ada/tiada | nothing |
Bahasa serumpun
[sunting | sunting sumber]| Katingan |
Sampit/Ba'amang | Kahayan | Bakumpai | Ngaju/Kapuas | Indonesia |
| dia | bare | dia | jida | dia | tidak |
| beken | lain | beken | beken | beken | bukan |
| pai | pai | pai | pai | pai | kaki |
Referensi
[sunting | sunting sumber]- 1 2 "Bahasa Katingan". warisan budaya — Kemdikbud. 2011. Diarsipkan dari asli tanggal 8 September 2024. Diakses tanggal 23 Januari 2025.
- 1 2 "Bahasa Dayak Katingan". word-dialect.blogspot.com. Diakses tanggal 2024-09-08.
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, ed. (2023). "Katingan". Glottolog 4.8. Jena, Jerman: Max Planck Institute for the Science of Human History. ; ;
- ↑ "Lampiran:Kamus bahasa Indonesia – bahasa Katingan". Wikikamus bahasa Indonesia. 2024-08-27.